100. rocznica III Powstania Śląskiego

Opowiedzcie wiatry dymne i płomienne
O tych latach głośnych co jak salwy trzy
Wstało słońce jasne ponad hałdy ciemne
Gdy Ślązacy do powstania szli

Opowiedzcie wiatry nadodrzańskie wokół
By pamiętał każdy i powtórzyć mógł
O dwudziestym pierwszym, najpiękniejszym roku
                             Dżem, Opowiedzcie wiatry

 

100 lat temu, w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., Ślązacy po raz trzeci podjęli zbrojną walkę o przyłączenie części historycznych ziem piastowskich do Polski. I właśnie rok 1921 rozstrzygnął polsko-niemiecki spór o przynależność państwową Górnego Śląska.
Trwająca niemal dwa lata rywalizacja odbywała się na różnych polach: dyplomatycznym, propagandowym i militarnym. Dwa wcześniejsze Powstania Śląskie, z 1919 i 1920 r., nie dały pomyślnego dla Górnoślązaków rezultatu. Zgodnie z postanowieniami Traktatu Wersalskiego o przynależności Górnego Śląska miał zdecydować plebiscyt, który przeprowadzono 20 marca 1921 r. Wyniki plebiscytu okazały się dla Polski niekorzystne. Za Polską opowiedziało się 40,3% głosujących, natomiast za Niemcami 59,7%. Głosowanie objęło 1573 gminy. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 44,7% gmin.
Wojciech Korfanty, który wówczas stał na czele Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, już 22 marca ogłosił polskie zwycięstwo, odwołując się do dość nieprecyzyjnego zapisu w Traktacie Wersalskim, sugerującego ustalenie wyników plebiscytu na podstawie liczby gmin, a nie bezwzględnej liczby głosów. Polska miałaby w tej sytuacji otrzymać 59,1% obszaru plebiscytowego, na którym zamieszkiwało 70,1% ludności. Ostateczna decyzja dotycząca przynależności Górnego Śląska należała jednak do przedstawicieli rządów Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Obawiając się niekorzystnego dla Polski rozstrzygnięcia, podjęto decyzję o przystąpieniu do kolejnego powstania.
Wybuch III Powstania Śląskiego nastąpił w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Siłami powstańczymi liczącymi ok. 65 tys. żołnierzy dowodziła Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych, a na jej czele stanął ppłk Maciej Mielżyński.
W pierwszej fazie powstania powstańcy opanowali tereny zakreślone tzw. linią Korfantego, w drugiej fazie umocnili się na zdobytych rubieżach, broniąc łańcucha opanowanych miejscowości. Niemcy przystąpili jednak do kontrofensywy i na początku czerwca pokonali powstańców w zaciętej bitwie pod Górą Świętej Anny. Powstańcy śląscy utracili ją, ale nie dopuścili do przerwania linii frontu i do wtargnięcia Niemców w głąb okręgu przemysłowego. Walki ustały, kiedy rozpoczęto, z pośrednictwem aliantów, pertraktacje rozejmowe, a Polacy i Niemcy zaczęli stopniowo wyprowadzać swoje oddziały z terenu plebiscytowego.
Dnia 12 października 1921 r. Rada Ligi Narodów podjęła ostateczną decyzję w sprawie podziału Górnego Śląska. Krwawa ofiara powstańców – a zginęło ich ponad 1,2 tys. – nie poszła na marne. Skutkiem powstania był nowy podział obszaru plebiscytowego: Polska otrzymała 29% obszaru (z 46% mieszkańców), na którym jednak znajdowała się większość zakładów przemysłowych – 53 z 67 kopalni węgla kamiennego, niemal wszystkie kopalnie rud żelaza, połowa hut żelaza i koksowni, wszystkie huty cynku i ołowiu. W ten sposób zakończono prawie dwuipółletni polsko-niemiecki spór o Górny Śląsk.

 

Musimy zrzucić z siebie wszelkie ślady jarzma prusko-niemieckiego. Zwycięstwo osiągniemy za wszelką cenę i nie ma takiego mocarza na świecie, który by nas mógł okuć ponownie w kajdany germańskie. [...] Od tej chwili jesteście żołnierzami, postępujcie tak, jak honor żołnierski nakazuje. Zakazuję wszelkich gwałtów, grabieży, znęcania się nad ludźmi bez względu na ich język, wiarę lub pochodzenie. Zachowanie się powstańców powinno być wzorowe, mienia, życia i zdrowia bezbronnych ludzi naruszać nikomu nie wolno.

 

Miejsce Postoju, 3 maja 1921 r. w rocznicę pamiętnej konstytucji. 

Wojciech Korfanty